هرمی با قاعده ی دیروز[1]

نقد معماری ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی


ایمان رئیسی[2]



«متوسط زمان اجرای یك پروژه عمرانی در ایران حدود8/12 سال است.»[3]

زمان مهمترین عامل در نحوه ی نگاه به یک اثر معماری است. هر پروژه معماری با توجه به زمان و مكان خود تعریف می‌شود و چنانچه روند تولید یك اثر معماری، از فكر آغازین تا اجرا طولانی شود،‌طبیعی است كه زبان معماری پروژه در هنگام پایان اجرا، با زبان معماری روز همخوانی نداشته باشد. حكایت ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی هم از این قاعده مستنثی نیست.

فكر احداث بنای جدید مجلس شورای ملی از سال‌های 53-1352 خورشیدی مطرح شد. ابتدا مهندس موید عهد طرحی را با پلان دایره‌ای شكل ارایه كرد و هرچند فونداسیون آن طرح را هم اجرا كرده بودند، اما پروژه متوقف شد. در سال 1355 طرح مذكور را به دفتر سردار افخمی سفارش دادند و از آن زمان تا سال 1383 كه ساخت آن به پایان رسیده است آقای مهندس عبدالرضا ذكایی- همكار سابق دفتر سردار افخمی و مدیرعامل وقت شركت مهندسان مشاور پل‌میر- مسوولیت طراحی و هدایت پروژه را به عهده داشته‌اند.

طراح پروژه دروصف آن می‌گوید:

«یكی از عوامل موثر در شكل‌گیری بنای مجلس، تناسبات و ارتفاع و عملكرد دو بنای شمالی و جنوبی بوده است تا این بنا بتواند ضمن استفاده مداوم از دو بنای موجود با محیط اطراف خود نیز هماهنگی كامل را برقرار كند.»[4] «به نظر ما فرم مثلث راه‌حل خوبی بود. هم فرم پایداری است، هم سه قوه را تداعی می‌كند و هم هندسه قابل بسطی در همه‌ی جهات دارد. راس مثلث روی ساختمان مرتفع‌اداری قرار می‌گیرد و هرچه به طرف ساختمان كمیسیون‌ها می‌آییم دوبال آن باز می‌شود. ارتفاع در سمت ساختمان اداری حداقل است و هر چه به ساختمان كمیسیون‌ها نزدیك می‌شویم، زیاد می‌شود. با اینكه ارتفاع هرم 45 متر است، به دلیل نحوه ارتفاع‌گیری آن، برخلاف دو ساختمان شمالی وجنوبی در مقابل دیگر ساختمانها قرار نگرفته است.»[5]

با این مقدمه‌ی كوتاه به نقد پروژه می‌پردازیم:

1- استفاده از نیروهای موجود در سایت جهت سازماندهی فرم و فضای پروژه، یكی از مباحث مطرح در معماری معاصر است كه توجه معماران بسیاری را به خود جلب كرده است. بنابراین تلاش طراحان ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی در جهت برقراری پیوند مناسبی بین ساختمان مجلس و ساختمان‌های موجود در شمال و جنوب آن قابل توجه است اما بحثی كه در این میان می‌توان مطرح كرد، بحث هویت فرم پروژه است.

آیا می‌توان به فرض پاسخگویی به مسایل ساختمان‌های مجاور یك پروژه، در فكر حل مسایل آنها بود و توجه جدی به فرم پروژه اصلی كه قرار بود خانه مردم ایران باشد، نكرد؟

فرم در معماری ایران چه جایگاهی دارد؟ رابطه فرم با محیط پیرامون چگونه است؟ رابطه فرم انتخاب شده با عملكرد مورد نظر چیست؟ آیا می‌توان بین سه راس مثلث و سه قوه ارتباطی برقرار كرد؟ رابطه‌ی دو قوه با قوه مقننه كه وظیقه قانون‌گذاری را بر عهده دارد چگونه است كه در چنین فرمی به ظهور نشسته است؟

واقعیت این است كه فرم انتخاب شده ارتباطی با سایت تاریخی و بسیار ارزشمند خود برقرار نمی‌كند. برای مكانی كه نماد تاریخ معاصر ایران است – از ساخته شدن مدرسه سهپسالار (شهید مطهری فعلی) به دست اولین مهندس معمار تحصیلكرده ایرانی[6]، تا به توپ بستن مجلس شورای ملی توسط محمدعلی شاه قاجار و از سخنرانی‌های پرشور دكتر محمد مصدق در میدان بهارستان تا تظاهرات مردم ایران در انقلاب 1357 و … لازم بود با دقت و اندیشه بیشتری، فرم پروژه انتخاب می شد و حتی بهتر بود طرح نهایی را به قضاوت مردم می‌گذاشتند، تا مردم خانه‌ی خود را انتخاب كنند؛ همانگونه كه نمایندگانشان را انتخاب می‌كنند.

2- ساختمان یادآور نوعی تفكر دیكتاتور گونه است: «یك نقطه اوج و قله دارد، سازه آن متكی بر یك نقطه است و یك ستون آن از همه مهمتر است و جایگاه رییس مجلس به عنوان مقتدر در زیر این ستون قرارگرفته است»[7] و حجم سنگین و بدون روزنه‌ی آن یادآور معماری دوران باستان است و نشانی از تحولات زمانه در آن دیده نمی‌شود. از آنجا كه یكی از مهمترین مسایل در طرح ساختمان‌های مجلس در چندسال اخیر، توجه به نقش مردمی مجلس‌ها و عدم تاكید بر عظمت‌گرایی و تحقیر انسان است- در این فكر نورمن فاستر[8] تا آنجا پیش رفته است كه به مردم اجازه می‌دهد آزادانه بر بام ساختمان مجلس آلمان قدم بزنند و از طریق سطوحی شفاف بر كار نمایندگان خود نظارت داشته باشند- به این نتیجه می‌رسیم كه چون طرح جدید ساختمان مجلس در دوره‌ای طراحی شده است كه عظمت گرایی جزو سیستم رایج بوده است، بنابراین طرح، پاسخگوی مسایل زمان خود بوده است اما طولانی‌شدن فرآیند طراحی تا اجرای آن- از سال1355 تا 1383 خورشیدی- باعث عدم تطابق پروژه با معیارهای زمان حال شده است. در دوره‌ای كه بحث مردم سالاری بحث روز است، نمی‌توان به ساختمان‌هایی با اندیشه حكومت سالاری نگریست.

3- یكی از نقدهایی كه متفكران پست مدرن به معماری دوره مدرن وارد كرده‌اند، نقد یكپارچگی و كل‌گرایی آن معماری بود. از آنجا كه در این تفكر مقیاس و تناسبات ساختمان در جهت برتری بر انسان و به عبارتی تحقیر او پیش می‌رفت، متفكران پست مدرن بحث پراكندگی (Fragmentation) را مطرح كردند و این فكر در معماری باعث شكسته شدن و خرد شدن آن توده ی عظیم معماری به احجامی كه دارای تناسبات انسانی‌تری هستند، شد. بنابراین می‌توان به ساختمان مجلس جدید این نقد را وارد كرد كه نسبت به انسان به عنوان اصلی‌ترین منبع معماری بی‌توجه بوده و به خصوص در طراحی فضاهای داخلی، انسان به گونه ا‌ی تحقیر شده است كه یادآور طرح كلیساهای قرون وسطی جهت ایجاد رعب و وحشت در انسان‌ها است.

در همین راستا، استفاده ی بیش از حد از سنگ در طراحی داخلی فضاها باعث به وجود آمدن فضایی با روحیه‌ی خشن و سنگین شده است.

4-نكته دیگری كه می‌توان به آن اشاره كرد، عدم هماهنگی بین سیستم‌های اداری كارفرما و مشاور است كه باعث شد تا مدت‌ها پس از اجرای سازه نقشه‌های سازه توسط دفتر فنی كارفرما تصویب نشود.[9]

علاوه بر ضعف مدیریتی كه باعث به وجود آمدن این مساله شده است، می‌توان به خسارت‌های جبران ناپذیری كه در اثر این عدم هماهنگی ممكن است بر سیستم سازه‌ای پروژه وارد آمده باشد، اشاره كرد.

هرچند مهندس مشاور طرح در این پروژه «به دلیل پیچیده بودن و غیرمتعارف بودن طرح از روی احتیاط ده درصد بالا (Overdosing) گرفته‌اند،[10] اما به نظر می‌رسد چنانچه هماهنگی بیشترین بین سیستم‌های اداری برقرار می‌بود، نتیجه كار مطلوب‌ترو حتی اقتصادی‌تر می‌شد.

5- در طرح معماری ساختمان جدید مجلس؛ معماری و سازه كاملاً با هم هماهنگ طراحی شده‌اند و به طور كلی پروژه به گونه‌ای است كه نمی‌توان تفكیك زیادی بین آنها قایل شد. طراح پروژه در این مورد گفته است: «در این پروژه یك ستون اصلی، یا به عبارتی دو ستون متقاطع داریم كه كل بار دو سقف را می‌گیرد… این ستون اصلی مثل تیرك چادری است كه اگر بیفتد، كل ساختمان پایین می‌آید.»[11]

به عبارت دیكر در طرح سازه هم به تبعیت از طرح معماری احترام خاصی به یك نقطه گذاشته شده است. در صورتی كه در سایر سیستم‌های متداول طراحی سازه، كلیه ستون‌ها با یكدیگر شبكه‌ای را تشكیل داده و بار به صورت تقسیم شده به زمین منتقل می‌شود و در این حالت اگر یك یا چند ستون به عللی تخریب شوند، كل سیستم از هم نمی‌پاشد. بنابراین به نظر می‌رسد طراحی سازه بناهای عمومی و مكان هایی كه جمعیت زیادی را در خود جای می‌دهند باید به گونه‌ای طرح شود كه به سرعت از هم نپاشد و متكی به یك نقطه و یا یك ستون نباشد.

در مجموع از مباحث ارایه شده می‌توان این گونه نتیجه گرفت كه معضل اصلی در سیستم ساخت و ساز كشور، همان طولانی شدن فرآیند طراحی تا اجرا است كه در این پروژه هم باعث به وجود آمدن تضادهایی شده است و به طور كی نقد اساسی را می‌توان به این سیستم وارد كرد.

شناسنامه طرح:

- معمار: مهندسان مشاور پل میر- طراح و مدیر پروژه: عبدالرضا ذكائی- گروه طراحی: علی سردار افخمی، عباس قریب، مسعود قاضی زاهدی، منصور وكیلی، داریوش فیروزلی، بهروز احمدی- كارفرما: وزارت مسكن و شهرسازی، سازمان مجری ساختمان‌ها و تاسیسات دولتی و عمومی

- مشاوران:

- سازه: یقیشه قولتوقچیان، مسعود غیاث آبادی- تاسیسات مكانیكی و برقی: مهندسان مشاور انرژی- تجهیزات صوتی و تصویری: شركت صوتی و تصویری سروش- تجهیزات مبلمان: ملیحه كریمی- طراحی داخلی: حسن متقی و همكاران- مدیر ساخت: لال صادقی

- پیمانكار:

- سازه : سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (مانا)- تاسیسات مكانیكی و برقی: شركت مونیر- زیربنا: تالار اصلی :25 هزار متر مربع- اداری:24 هزار متر مربع- كمیسیون‌ها:15 هزار متر مربع- پاركینگ زیرزمینی:12500 مترمربع


[1] -این مقاله نخستین با در ماهنامه بینالمللی ساخت و ساز شماره 30 –دی ماه 1382 ،ص.20 –به چا÷ رسیده است و به مناسبت افتتاح ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی در روز های گذشته برای چا÷ در روزنامه شرق تنظیم شده است.

[2] - عضو هیات دبیران جامعه مهندسان معمار ایران و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین.(imanraeisi@hotmail.com)

[3] - مهندس خرم وزیر راه و ترابری در همایش پنجاه و شش سال تلاش برای سازندگی – كه توسط سندیكای شركت‌های ساختمان برگزار شد- به این نكته اشاره كرد. (12/9/1382- تالار همایش‌های بین المللی صدا و سیما)

[4] - ذكایی، عبدالرضا- مجلس آینده در محل گذشته- ماهنامه ساخت و ساز- شماره یك- اسفند1378-ص29

[5] - ذكایی، عبدالرضا- ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی ، مجموعه بهارستان- فصل‌نامه معمار- شماره18- پاییز1381-ص68

[6] - میرزامهدی خان شقاقی

[7] ذكایی، عبدالرضا- ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی ، مجموعه بهارستان - ص72

[8] - Norman foster

[9] - ذكایی، عبدالرضا- ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی ، مجموعه بهارستان –ص.72

[10] - همانجا- ص.72

[11] - همانجا ص.

21خرداد